جغرافیای بلوچستان

 

 

مساكن روستایی در منطقه سرباز

 

كليات:

   هر چند ساختن مسكن به شيوه جديد و با مصالح ساختمانى مدرن در مركز بخش و همچنين در برخى از روستاهاى بزرگ ديده مى ‏شود، ولى احداث خانه‏ ها عموماً بااستفاده از ساقه و شاخ و برگ گياهان بومى اين منطقه، با روشهاى سنتى خاص خود صورت مى ‏گيرد. البته در بعضى از قسمتها و نواحى كه سنگ به فراوانى يافت مى ‏شود، خانه ‏هاى سنگى نيز احداث مى ‏نمايند، سقف اكثر اين خانه ‏ها را با تيرهاى نخل و شاخه‏ هاى درخت خرما (كَرزْ) يا نى (نَدْ) مى‏پوشانند ولى اصولاً خانه سازى با چوب ، خشت، گل و با شاخ و برگ گياهان بومى است. در مساكن يا سكونتگاههاى روستايى، شكل خانه ‏ها عموماً تابع مقتضيات طبيعى و مواد و مصالحى است كه طبيعت در دسترس مردم آن منطقه مى ‏گذارد و در حقيقت مساكن روستايى بيش از همه ساخته شرايط طبيعى مى ‏باشد و عموماً از مواد و مصالح چوبى و سنگى و يا گياهى ساخته مى‏شوند كه در بعضى موارد، سنن و آداب و رسوم و معتقدات مذهبى، در خانه‏ ها و شكل اين نوع خانه‏ ها مؤثرند.

    در خانه ‏هاى روستايى هميشه قسمتى از منزل به مسكن انسان و قسمتى ديگر به حيوانات داده مى ‏شود و قسمتى ديگر جهت انبار محصولات و ابزارهاى كار كشاورزى تخصيص مى ‏يابد. خانه روستايى عموماً يك طبقه است و گاهى دو طبقه مى ‏باشد. بناها نتيجه عمل متقابل انسان از يك سو و طبيعت از سوى ديگر است. در جوامع سنتى انسان سعى مى‏كند، بنايى را كه مى ‏سازد، با طبيعت انطباق داشته باشد، نه آنكه بر آن مسلط شود، در حاليكه در جوامع به اصطلاح متمدن يا صنعتى، طبيعت و محيط طبيعى فداى معمارى مى ‏شود. نوع توليد، معيشت، آب و هوا، مواد اوليه موجود در محيط، و ساير مسائل زندگى و حتى تفكر و ديدگاههاى انسان در شكل و ساخت بناها تأثير دارد.

   مساكن مردم سرباز عبارتند از:

 

- بان:  از خشت و گل يا سنگ و گل ساخته مى‏شود. طرز ساختن آن بدين ترتيب است كه ابتدا يك پلان مستطيل شكلى را در زمين، تقريباً به گودى نيم متر حفر مى‏كنند، سپس در داخل اين گودى تا ارتفاع 70 مترى را از سنگ و گل درست مى‏كنند. بعد از آن تا ارتفاع 2/5 الى 3 مترى را از خشت خام و گِل مى ‏سازند. سقف بان را با تيرهاى نخل - كه در اصطلاح محلى به آن »كونت« مى ‏گويند - و شاخه‏ هاى نخل، كه برگهاى آن را كنار زده ‏اند و به »كَرزْ« معروفند، و نى يا »نَدْ«، مى ‏پوشانند. آنگاه روى كرز و ندها را با حصير پوشانده و در بعضى جاها نيز روى حصير را يك پلاستيك مى‏كشند. سرانجام روى پلاستيك و حصيرها را، يا گل اندود مى‏كنند و يا اينكه با خاك مى‏پوشانند. قسمتهاى خارج و داخل ديوار بان را با گل، كه آن را به منظور چسبندگى بيشتر و مقاومت در برابر بارندگى و فرسايش، با كاه گندم (سيپُرى) مخلوط كرده‏ اند، مى‏ مالند. لازم به توضيح است كه بعضى از خانواده ‏ها كه از وضع مالى خوبى برخوردارند، سقف آنها را با چهار تراش و تخته پوشانده و ديوارهاى خارج و داخل بان را با سيمان و گچ مى ‏پوشانند و رنگ مى ‏كنند. ولى در مجموع در سربازبانها به شكل متفرق و منفرد ساخته مى‏شوند و داراى نقشه ‏اى نمى ‏باشند. اكثر بانها معمولاً به طول 11 تا 13 گز (6/60 و 7/80  متر) مى‏باشند و ارتفاع آنها نيز معمولاً 3 تا 3/5 متر است. هر بان داراى يك يا دو پنجره مى‏باشد كه پنجره‏ ها نيز عموماً كوچك مى ‏باشند و نمى ‏توانند نور كافى داخل بان را تأمين كنند. در بخش سرباز اكثر مساكن را همين بانها تشكيل مى‏ دهند. البته در مناطقى كه سنگ زياد باشد، نظير دهستانهاى سركور و كيشكور، بانها را از سنگ درست مى‏كنند و بعضی جاها معمولاً سه رديف بالايى بان را، نزديك به سقف، از خشت مى ‏سازند.

- تيپ: ابتدا چاله ‏اى به عمق تقريباً نيم متر و پهنا يا قطر 30 سانتيمتر به شكل دايره‏ وار حفر مى ‏كنند سپس شاخه ‏هاى گز و نخل را در داخل اين تونل، به استثناى جايى كه به عنوان در درنظر گرفته شده است، به طور عمود مى‏گذارند. آنگاه از پايين اين شاخه‏ هاى گز و نخل، سه رديف (تِگر) از شاخه ‏هاى نخل، به صورت افقى تا رأس ، به دور اين استوانه پيچيده و مى ‏بندند و شاخه‏ هاى گز و نخل را بعد از رديف سوم، دسته دسته جمع كرده و با طناب هايى كه از برگ دراز درست شده ‏اند و به چيلّوك معروفند، مى ‏پيچند و به هم وصل مى ‏كنند كه تقريباً سقف آن به شكل يك هرم در مى ‏آيد. آنگاه سقف تيپ را با برگهاى پُرك كَنْبْ مى ‏پوشانند و ديواره آن را، چه در قسمت خارجى و چه داخلى ، گل مال مى‏ نمايند. سرانجام برگهاى دراز را با حصير پوشانده و روى حصير را با تورى كه از طناب درست كرده ‏اند »تَتْ« ، مى ‏بندند تا در برابر باد مقاوم باشند. تيپ معمولاً محكم است و در طى چند سال نياز به تعمير و اصلاح دارد.

- كرگين: طرز ساخت آن بدين ترتيب است كه در طول مناسبى به عرض حدود 3 متر، شاخه ‏هاى نخل را در زمين فرو مى ‏كنند و آنگاه سر شاخه ‏ها را به هم ديگر نزديك كرده و وصل مى ‏كنند در طول اين خانه و مابين شاخه ‏ها، شاخه‏اى ديگر ، به منظور محكمى و استحكام، نصب مى‏كنند. سپس در وسط كرگين تعدادى تيرهاى چوبى محكم در زمين نصب مى ‏شوند كه تا زير سقف امتداد مى‏يابند و بر روى آنها يك تير سرتاسرى در سقف قرار مى‏دهند. آنگاه اطراف شاخه ‏هاى خرما را با حصير پوشانده، تا قابل سكونت باشد. چنين خانه ‏هايى بسيار با دوام بوده و هر چند سال يكبار فقط احتياج به تعويض حصيرهاى پوششى دارند.

 - لوگ: از آنجا كه عشاير به كار دامدارى اشتغال دارند و براى پيدا كردن علوفه مورد نياز جهت دامها، ناگزير به كوچ هستند، خانه ‏اى مى ‏سازند كه به سهولت قابل جمع و تعمير باشد، لذا جهت سكونت خودشان، لوگ را مى ‏سازند. هر چند كه لوگ شبيه به كرگين است، معهذا مقاومت آن در برابر باران و وزش باد، بيسار كمتر از آن است. در حقيقت لوگ يك مسكن موقتى است.

 - كُدّل: ابتدا در يك پلان تقريباً بيضى شكل، سوراخها يا گودي هايى به عمق تقريبى 30 سانتيمتر ايجاد مى‏كنند به استثناى جايى كه براى درب، در نظر گرفته ‏اند در داخل اين سوراخها شاخه درخت نخل را بطور عمود قرار داده و سرهاى اين شاخه‏ ها را به هم مى‏بندند كه سقفى گنبدى شكل درست مى‏ شود. حال اگر كُدِّل مذكور براى احشام باشد، معمولاً جهت پوشش آن از شاخه‏ هاى نخل، كه در اصطلاح محلى به  چَكُتْكْ معروفند و يا كُلْ استفاده مى ‏كنند اما اگر كُدِّل براى سكونت خودشان باشد، روى شاخه‏ هاى نخل را با حصير و يا برگهاى پُرك  كَنب مى ‏پوشانند و در بعضى از جاها روى حصير و كنب‏ها را با تورهايى كه از طناب درست كرده ‏اند، مى ‏بندند .

- گدام: گدام از موى بز و بدست خود عشاير بافته مى‏شود. براى ساخت يك گدام سه قطعه پلاس را به هم مى ‏دوزند. جهت بر پاكردن گدام معمولاً از 9 عدد تير چوبى استفاده مى‏ كنند كه 3 عدد از آنها، كه در مركز گدام قرار دارند، هم بلندتر و هم قطورترند و 6 تاى بعدى كه به موازات سه تير قبلى قرار گرفته ‏اند، هم كوچكتر و هم باريكترند. اين چوبها را در داخل زمين فرو نمى‏برند، بلكه آنها را بوسيله طنابهايى كه به ميخهاى اطراف گدام، وصل هستند، حفظ مى ‏كنند.

 - كاپار (كاپَر): معمولاً توسط روستائيان و در فصل تابستان، جهت استراحت بر روى آن و آويختن مشك آب در زير آن، و استفاده از سايه، ساخته مى‏شود. طرز ساخت آن بدين صورت است كه ابتدا پلانى را به شكل مستطيل در نظر مى ‏گيرند، آنگاه در هر ضلع آن در دو طرف عرض يك چوب ضخيم كه معمولاً قسمت رأس آن به شكل 7 باشد، در داخل زمين مى ‏كارند كه مجموعاً 4 چوب مى‏شوند. بعد از آن، دو تير نخل در طول و 3 يا 4 تير در عرض ، بالاى چوبهاى پايه قرار مى‏دهند. سپس بالاى تيرهاى نخل را بوسيله شاخه‏ هاى نخل پوشانده و با طناب مى‏بندند. ارتفاع كاپارها، معمولاً در حدود 2 متر مى‏باشد. جهت بالا رفتن به آن از يك تير نخل ديگرى استفاده مى‏كنند كه آن را به وسيله تبر به شكل پلكانى در آورده ‏اند. لازم به ذكر است كه در بعضى از جاها، بجاى چهارچوب پايه، از ستونهاى ديوارى استفاده مى‏كنند.

- برونك: معمولاً دو ديوار به ارتفاع تقريباً نيم متر و طول 3 متر ، به موازات هم درست مى‏كنند و روى اين دو ديوار را مثل كاپار با تيرها و شاخه‏ هاى نخل مى ‏پوشانند، با اين تفاوت كه در اينجا تيرها را فقط در عرض مى ‏گذارند و براى طول احتياجى به تير نخل نيست زيرا همان ديوارهاى پايه، نقش تيرهاى طولى را ايفا مى ‏كنند. از برونك هم جهت استراحت در تابستان در بالاى آن استفاده مى ‏كنند.

- واد: ابتدا زمينى را به شكل مستطيل و به طول تقريبى 20 و عرض تقريبى 15 متر در نظر مى ‏گيرند و دور تا دور آنرا شاخه‏ هاى گز مى ‏كارند و سه رديف تگر با استفاده از شاخه‏ هاى نخل به اين گزها مى ‏بندند. و درب آنرا نيز از شاخه ‏هاى نخل و گز درست مى ‏كنند. از واد معمولاً جهت نگهدارى گوسفندان و بزها و به ندرت گاوها، در فصل تابستان استفاده مى ‏كنند.

- كَتُك: كَتُك درست همانند بان ساخته مى‏شود ولى از بان كوچكتر و كم ارتفاع‏تر است. معمولاً از آن جهت نگهدارى علوفه‏ هاى خشك، ادوات و ابزار كشاورزى، محصولات زراعى و احشام در زمستان استفاده مى‏ كنند.

 علاوه بر موارد نامبرده مى ‏توان  از جوهان كه عيناً مثل واد ساخته مى ‏شود و از آن جهت نگاهدارى خرماها استفاده مى ‏كنند، از پَلْ كه حصارى براى باغها مى ‏باشد، نام برد.

 

ارتباط با پیام بلوچ