تاریخ بلوچستان

محوطه های باستانی شهرستان ایرانشهر

تپه چاه حُسينى:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش بمپور - روستاى سرتختى

 قدمت: هزاره چهارم پيش از ميلاد             كاوشگر: مارك اورل اشتين

 مشخصات: چاه حسينى يك تپه كوچك به ابعاد 450*350 سانتى ‏متر و بلندى 6/5 متر مى ‏باشد كه در نزديكى روستاى سكندگى قرار دارد. در اين محل اشياء مسى و مفرغى و ابزار سنگى و همچنين تعدادى سفال بدست آمده است. نمونه ‏هايى از اين سفالها در حال حاضر در موزه پى ‏بادى دانشگاه هاروارد آمريكا نگهدارى مى ‏شوند كه بعضى داراى نقوش و بعضى ساده هستند. از سفالهاى بدست آمده سفال يك رنگ و چند رنگ ديده شده كه مشابه آنها در ديگر محوطه‏ هاى باستانى ديده نشده است. قابل ذكر است اين تپه با شن پوشيده شده است. دو نوع سفال در اين محل كشف شده است: يك نوع داراى پوشش نخودى و نقش ‏هاى هندسى است و ديگرى سفال قرمز ظريفى مى ‏باشد كه پوشش قرمز و ضخيمى دارد و داراى بدنه نازك و كف صاف شبيه ليوانهاى كوچك و كاسه ‏هاى ته‏ گود بزرگ است.

  تپه دامَنْ:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش مركزى - دهستان دامن - روستاى زهلمپان.

 قدمت: دوره پيش از تاريخ، دوره اسلامى          كاوشگران: اشتين - توزى

  مشخصات: قرارگرفتن دامن در بين دو منطقه مهم باستانى بمپور و سيستان داراى اهميت خاص است، در اين محل در يك كارگاه به ابعاد 12*15 متر مقدارى سفال مربوط به پيش از تاريخ يافت شده است كه داراى نقوش هندسى و جانورى هستند. تپه باستانى دامن يك تپه كوچك است كه 100 متر قطر و 5 متر بلندى دارد و بخش‏هايى از آن تخريب شده است.

  قسمتى از اين محوطه در حال حاضر به صورت گورستان آبادى در آمده است. و تحقيقات انجام شده نشان مى ‏دهد كه در هر مترمربع اين تپه ده قطعه اثر باستانى وجود دارد.

 از مطالعه مجموعه سفالهاى بدست آمده نتايج زير بدست آمده است:

 1- آثار پيش از تاريخ كه در جنوبى‏ترين بخش پراكنده شده‏اند.

 2- سفالهاى پيش از تاريخ كه نسبت سفالهاى سياه روى زمينه خاكسترى از بقيه بيشتر است.

 3- سفال براق و قرمز و خاكسترى نادر است.

 4- سفالهاى قرمز آجرى و داراى تزئينات به شكل نوار برجسته مربوط به دوره‏هاى جديدتر هستند.

 5- بخشى از محوطه باستانى تا محوطه قلعه دامن گسترش داشته است.

 از مجموعه 2000 سفال مورد مطالعه به جز تعداد كمى بقيه آنها با سفالهاى بمپور ارتباطى مستقيم دارند. يك مهر مفرغى به شكل دايره كه نقشى در وسط آن كنده شده است نيز يافت شده و نقوش آن شامل سه پرنده با چشمهاى بزرگ و منقار كج است، مهر ديگرى از قسمت شمالى بدست آمده كه به شكل شش پر با نقش‏هاى دايره ‏اى است، اندازه ‏هاى اين مهر 28*6 ميلى‏متر مى‏باشد. يك گور در سمت غرب تپه و در عمق يك مترى داراى اشيايى شامل 40 ظرف سفالى، 15 ابزار مفرغى و يك ستونچه كوچك از آهك بوده است. تمام ظروف بدست آمده به جز يك خمره بزرگ در داخل دو كاسه سفالى قرار داده شده و ابزار مفرغى در زير سفالها جاى داده شده ‏اند، نماى خارجى قبر بصورت يك چاله ساده بوده و شكل و جهت مشخص نداشته است، ستونچه سنگى اين گور از سنگ آهك است و بزرگتر از 40 سانتى ‏متر نيست و احتمالاً اين سنگها به عنوان اشياى متبرك و نذورات مورد استفاده قرار گرفته ‏اند.

 تپه بَمْپور:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش بمپور - جنب غربى قلعه بمپور

 قدمت:  پيش از تاريخ                      كاوشگران: مارك اورل اشتين - بئاتريس دكاردى

مشخصات: اين تپه نسبت به ساير محوطه‏ هاى باستانى بلوچستان از اهميت زيادى برخوردار است، چون بررسى‏هاى انجام شده در  اين محل بصورت علمى مى ‏باشد. از زمان انجام پژوهشها در اين محل 70 سال مى ‏گذرد در حالى كه در چند دهه اخير اطلاعات بسيارى از  طريق باستان‏شناسى در اختيار دانشمندان قرار گرفته، و اين تپه مساحتى در حدود 270 مترمربع دارد. در اين محل ظروفى سفالى بصورت  منقوش بدست آمده كه مربوط به دوران پيش از تاريخ و دوره حجر اوليه هستند. وجود اين آثار در اين منطقه بيانگر وجود ارتباط بين تمدنهاى غربى ايران و تمدنهاى بلوچستان و پاكستان مى‏باشند. اين مكانهاى قديمى در گذشته بسيار آباد بوده ‏اند اما بعدها به علت خشك شدن از آبادى افتاده ‏اند. سفالهاى تپه‏ بمپور به دو دسته تقسيم شده‏ اند:

 1- سفالهاى دست‏ساز با نقوش ساده هندسى 2- سفالهاى چرخ‏ساز با طرحهاى ظريفتر. دكاردى باستان‏شناس معروف پس از كاوش در تپه بمپور شش دوره استقرار را ثابت كرده است (2900 تا 1900 .ق.م). مشخصات سفالهاى بدست آمده از تپه بمپور در شش دوره به شرح زير هستند:

  سفالهاى دوره يكم (2900 تا 2700 ق.م): بيشتر چرخساز و سخت و محكم هستند و به رنگهاى قرمز و خاكسترى مى ‏باشند كه خوب پخته شده‏ اند.

 سفال دوره دوم (2700 تا 2500 ق.م): به شكل كاسه و خمره منقوش با تزئينات هندسى يا داراى نقش جانور يا درخت خرما مى‏باشند و تعداد اين سفالها بسيار زياد است.

  سفال دوره سوم (2500 تا 2400 ق.م): بيانگر ارتباط بين بمپور با شهر سوخته در سيستان و نقاطى از افغانستان مى‏باشند.

 سفال دوره چهارم (2400 تا 2300 ق.م): اشيا و سفال بدست آمده اين دوره عبارتند از خمره، ليوان و كاسه كه داراى تزئيناتى چون نقش درختان خرما و نقش ‏هاى هندسى مى ‏باشند.

 سفال دوره پنجم (2300 تا 2100 ق.م): بدساخت و بدپخت و بدون پوشش با نقوش هندسى و جانورى مى ‏باشند.

  سفال دوره ششم (2100 تا 1900 ق.م): بصورت خمره ‏هايى با نقوش جانورى هستند.

محوطه باستانى تومپ شهردراز:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش مركزى - روستاى شهر دراز

 قدمت: پيش از تاريخ                      كاوشگر:مارك اورل اشتين

 مشخصات: سفالهاى شناسايى شده اين محل مشابه آثار بدست آمده از تپه بمپور هستند.

 گورستان قديمى خُورابْ:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش بمپور - كناره جنوبى رود بمپور

 قدمت: هزاره‏ سوم پيش از ميلاد             كاوشگر: مارك اورل اشتين

   مشخصات: از تعداد هفت قبر حفارى شده در اين محل، اشيايى شامل ظروف سفالى، كاسه‏هاى سفالى، تبر فلزى، ظروف كامل مرمرين، مهر و عقيق بدست آمده است. در يكى از قبرها 36 ظرف غير منقوش پيدا شده است . سفالهاى خوراب دو گروه قرمز و خاكسترى هستند كه نمونه‏ هايى از سفالهاى بدست آمده در اين مكان در موزه پى ‏بادى دانشگاه هاروارد آمريكا نگهدارى مى ‏شوند. در يكى از قبرها 60 ظرف سفالى، قطعات ظروف مرمرى، دو كاسه مسى و دو ميله فلزى پيدا شده است. در يك قبر ديگر 32 ظرف سفالى ساده و اشيايى از قبيل دو كاسه فلزى، يك كوزه مرمرى، يك مهره عقيق با روكش طلايى ديده شده است. بطور كلى از اين گورستان بين 30 تا 60 ظرف سفالى و اشياى ديگر مانند بشقابهاى فلزى، جواهر و تبر فلزى بدست آمده است كه آثار غذا در بعضى از ظروف ديده مى ‏شود.

 محوطه باستانى سَركَهورانْ:

 موقعيت جغرافيايى: بخش مركزى -  1/5 كيلومترى جنوب شرقى شهر دراز - سركهوران

 قدمت: پيش از تاريخ                      كاوشگر: مارك اورل اشتين

    مشخصات: اين محوطه در نزديكى بستر گسترده رودخانه دامن قرار گرفته و چندين سفال خاكسترى و قرمز در اين محوطه شناسايى شده ‏اند.

 محوطه باستانى كَتوْكانْ:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - 35 كيلومترى مشرق ايرانشهر - روستاى كتوكان

 قدمت: پيش از تاريخ                     كاوشگر: مارك اورل اشتين

 مشخصات: اين محوطه در اطراف تعدادى گور متعلق به دوران اسلامى قرار گرفته و سفالهايى قديمى از آن بدست آمده است.

 محوطه باستانى قاسِم ‏آباد:

 موقعيت جغرافيايى: بخش بمپور - دهستان بمپور شرقى - روستاى قاسم‏آباد

 قدمت: پيش از تاريخ                      كاوشگر: مارك اورل اشتين

 مشخصات: اين محوطه كوچك در ابعاد 130*60 متر گسترده شده است . سفالهاى قاسم‏آباد به دو گروه تقسيم مى‏شوند: 1- سفالهاى قرمز كه از گورهاى نزديك قلعه بدست آمده ‏اند. 2- سفالهايى كه از خود محوطه بدست آمده ‏اند.

 تپه‏ هاى مَنار اِمام:

 موقعيت: شهرستان ايرانشهر - بخش بزمان       قدمت: دوره اسلامى

   تپه بَزْمان:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش بزمان     قدمت :دوره اسلامى

 قبرهاى قديمى دامَنْ:

 موقعيت جغرافيايى: بخش مركزى - دهستان دامن - سَرْجو - باغ شَتْ (شيطان).

قدمت: هزاره اول پيش از ميلاد و دوران پارتى ‏ها       كاوشگر: مارك اورل اشتين

 ويژگيها: اين قبور مربوط به دوره آهن هستند و در اين محل يك قبر سنگى كشف شده كه حاوى استخوان، ظروف سالم، انگشتر مفرغى‏و مهره سنگى بوده است.

 محوطه باستانى تُمبْ مورياب جازموريان:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش دلگان - علفزار جازموريان

 قدمت: هزاره دهم پيش از ميلاد    كاوشگر و تاريخ كاوش:على ‏اكبر سرفراز در 1343 ه.ش

 مشخصات: اين محوطه مربوط به دوران شكارورزى است و تنها سكونتگاهى از دوره شكارورزى در ايران است كه مورد شناسايى قرار گرفته، چون بقيه سكونتگاههاى شكارورزى مربوط به غارهاى شكار در نواحى مختلف ايران مى ‏باشند.

 تپه مَوْلا:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش بمپور

 قدمت: پيش از تاريخ                      كاوشگر: مارك اورل اشتين

 مشخصات: اين تپه در جنوب رودخانه بمپور و در نزديكى محوطه خوراب قرار گرفته است.

 تپه گَوارگوشت:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش بمپور

 قدمت: پيش از تاريخ                     كاوشگر: مارك اورل اشتين

 مشخصات: سفالهايى مربوط به دوران پيش از تاريخ در اين محل كه در جنوب رودخانه بمپور و بين دو محوطه باستانى معروف خوراب و قاسم ‏آباد قرار دارد مورد كاوش قرار گرفته ‏اند.

 تپه سَرْدْگاه (سَردُقْ):

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش بمپور

 قدمت: پيش از تاريخ                      كاوشگر: مارك اورل اشتين

 مشخصات: اين نقطه كه در غرب بمپور واقع است داراى سفالهاى دست‏ ساز با نقوش ساده هندسى بوده كه توسط اشتين شناسايى شده‏اند.

 تپه باستانى سُهْران:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش مركزى - دهستان دامن - روستاى تيغ آب

 مشخصات: در نزديكى روستاى تيغ ‏آب در محلى بنام سُهران آثارى از كارگاهها طلاسازى و ذوب فلزات به چشم مى ‏خورد. در روى تخته سنگهاى بزرگ اين محل آثار حكاكى ديده مى ‏شود كه شامل اشكال حيوانات از قبيل اسب و تصوير وسايل جنگى قديمى هستند. نوعى كتيبه شبيه به خط ميخى نيز وجود دارد و آثارى از قبور قديمى نيز جلب ‏نظر مى ‏كند.

 قبرستان قديمى كولِگ:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش مركزى - دهستان دامن - كولگ

 مشخصات: اين قبور در محلى بنام فعلى شيرآباد در جانب كوهستانى شرق رودخانه دامن، بالاتر از روستاى كجكوش در سمت شمال قرار دارند.

 قبرستان قديمى دَمبولان:

 موقعيت جغرافيايى: شهرستان ايرانشهر - بخش مركزى - دهستان دامن - روستاى كهنو

ارتباط با پیام بلوچ